1957-yilning apreli. Toshkent. Keksa onaxon Xolambibining qo‘liga SSSR Oliy sudidan sovuq bir xat tutqazishadi: “Nosirov U. vafotidan so‘ng oqlandi”. Bu jumla onaning yigirma yillik zardobga to‘la umidini bir zumda chil-chil qilgandi. Oradan ko‘p o‘tmay, Yozuvchilar uyushmasidan kelgan vakil onaning qo‘liga bir dasta pul — 6 ming rubl tutqazadi.
Ona haykaldek qotib, qog‘oz pullarga termilgancha unsiz yig‘laydi. Xotirasida 1930-yillarning o‘rtasidagi o‘sha kun jonlanadi: Usmon uyga do‘stlari bilan kirib kelgan, ro‘zg‘or nochorligidan ona bittagina oltin uzugini sotib, o‘g‘lining ulfatlariga sigareta olib berishga majbur bo‘lgan edi. Shunda 24 yoshli shoir onasining ko‘zlariga tik qarab, shunday degandi: “Aya, hech uyalmang, qarz uziladigan narsa. Hali vaqt keladiki, mening o‘ligim ham sizni boqadi!”. Bu shunchaki taskin emas, 20 yildan keyin keladigan “haqiqat narxi”ning matematik aniqlikdagi muhrlanishi bo‘lgan.
Usmon Nosir — shunchaki iste’dod emas, adabiy inqilob
Usmon Nosirning buyukligi uning shaxsiga bo‘lgan hamdardlikda emas, balki u yaratgan o‘ta shiddatli poetik texnikadadir. O‘zbek she’riyati asrlar davomida aruz yoki barmoqning ma’lum qoliplariga o‘rganib qolgan bir paytda, u o‘zbek tiliga ruschadagi tonik (urg‘u) tizimining shiddatini olib kirdi.
Uning tarjimonlik mahorati shunchaki so‘z o‘girish emas, balki vaznlararo muloqot edi: Lermontov yoki Pushkinning ruscha ohangini o‘zbekcha barmoq vazniga shunday singdirdiki, o‘zbek she’riyatida yangi bir musiqiylik va ekspressiya paydo bo‘ldi. Shu sababli ham 25 yoshli yigitcha Oybek va G‘afur G‘ulomdek gigantlar davrida “quyosh” deb ataldi — u tilning imkoniyatlarini kengaytirib, yosh avlod (Shuhrat, Shukrullo, Turob To‘la) uchun butun bir ijodiy maktab yaratib berdi.
“Nil va Rim” — Antik davr niqobidagi bashorat
Shoirning kichik liro-tragik doston sifatida e’tirof etilgan “Nil va Rim” asari shunchaki tarixiy xotira emas, balki daho ruhining kelajak bilan to‘qnashuvidir.
Lampam yonur... Yaralangan qanotdek og‘ir
O‘y bosadi. Yuragimda go‘yo sel yog‘ir.
Qiynalaman. Tirishaman. Hushim parishon,
O‘tmish, hozir va kelajak ko‘rinur har on.
Dostonda Kleopatra davridagi muhtasham piramidalarni qurgan och va baxtsiz qullar tasviri — bu shoirning stalinizm davri uchun ishlatgan metaforik qalqoni edi. Usmon Nosir antik davr asilzodalarining och qullar ustidan kulishini tasvirlar ekan, aslida 30-yillarning “qizil imperiyasi”dagi majburiy mehnat, zavod va kanallarda qirilib ketayotgan millionlab zamondoshlarining fojiasiga ishora qilgan.
Qullar... (Menman u qullarning o‘lmas avlodi,
Mana menman, u qullarning hech so‘nmas yodi.
Mana menman, falaklarga lov-lov o‘t qo‘yib,
Otalarim boshlaridan poydevor o‘yib,
Ozodligim obidasin qurgan insonman!
O‘sha jonman, o‘sha qonman va o‘sha shonman!)
Lirik qahramon o‘zini “o‘sha qullarning avlodi” deb e’lon qiladi. Bu shunchaki nasl-nasab masalasi emas, balki erkin ijodkorning mustabid tuzum quli ekanini tan olishi va bu qismatdan qochib bo‘lmasligini anglashidir. Oradan yillar o‘tib, shoirning o‘zi Sibir muzliklarida xuddi o‘sha dostondagi qullar kabi mehnat lageriga tashlangani — bu daho ko‘nglining naqadar mudhish mantiqiy bashorati edi.
“Sirtmoq” tantanasi
Usmon Nosir cho‘qqiga chiqqan lahzalar. Adabiy faoliyatining 10 yilligi misli ko‘rilmagan dabdaba bilan nishonlanmoqda. Stalin ko‘chasidagi 47-uyda bo‘lib o‘tgan yubileyda zalga odamlar sig‘may ketgan, barcha shu yerda. Gazetalar uni “O‘zbek Lermontovi” deb sharaflaydi. Ammo Naim Karimovning “Usmon Nosirning so‘nggi kunlari” asarida keltirilgan arxiv hujjatlarida boshqacharoq haqiqat aytilgan. Ya’ni bu tantana aslida “jallodlar repetitsiyasi”dan o‘zga narsa emasdi.
Zalda qarsak chalayotganlarning cho‘ntagida shoir ustidan yozilgan qora chaquvlar pishib yetilar, olqishlar sadosi ostida xiyonat rejalari tuzilardi. Tizimga “itoatkor” manqurtlar kerak edi, “Itoat et!” deb faqat o‘z yuragiga buyruq beradigan shoir esa xavf manbayi sifatida ko‘rilgan.
Usmon Nosirning Moskvada tahsil olgani, jahon klassikasini o‘zbekcha so‘zlatib, millat didini yuksaltirgani jallodlar nazdida “ayb”ga aylandi. Uni klassiklarni tarjima qilish niqobida “yoshlarni millatchilik ruhida tarbiyalash”da ayblab, sirtmoqni tayyorlab qo‘yishdi.
Oradan bir necha oy o‘tib, 12-iyul kuni O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi rayosatining navbatdan tashqari yig‘ilishida shoir kutilmaganda a’zolikdan chiqarildi.
1937-yil 13-iyul. Hibs kuni. NKVD xodimi uni olib ketayotganda onasining faryodiga javoban shoir: “O‘lsang o‘laver!” deb baqiradi.
Bu so‘zlar bemehrlik emas, balki shoirning yaqinlarini asrab qolish uchun qo‘llagan so‘nggi mantiqiy qalqonidir. Usmon Nosir “xalq dushmani” tamg‘asi bilan ketayotganini anglab, onasini bu balodan qutqarish maqsadida u bilan o‘rtada “sovuq devor” tiklaydi. O‘zini yaqinlaridan ruhan uzib tashlash orqali ularni surgun va tazyiqlardan saqlab qolishga urinadi. Bu uning onasiga aytgan eng dahshatli, ammo eng shafqatli yolg‘oni sifatida tarixda qoldi.
Qamoqxona azoblari va ruhiy maydalanish
Toshkentdagi ichki qamoqxonaning zax yerto‘lalari shoirning daho ruhini kundan-kun yeb bitira boshladi. 1938-yil 5-oktyabrda uning ustidan 10 yillik qamoq hukmi o‘qildi. Ammo shoir uchun eng og‘ir sinov jismoniy qiynoqlar emas, balki ruhiy sindirishlar bo‘ldi. 1938-yil 14-oktyabr kuni hibsxona nazoratchisi Proskuringa topshirilgan maxfiy raport daho ruhining qanchalik ayovsiz ezilganini fosh etdi. Usmon Nosir o‘z kamerasida hayqirib, bor asossiz ayblarni bo‘yniga olishini, o‘zini “yolg‘onchi” deb atashini aytib, 12 banddan iborat mantiqsiz ayblovlar ro‘yxatini o‘z qo‘li bilan tuzib berdi.
Taqdirning achchiq istehzosini ko‘ringki, shoirni uzoq Magadandagi cheksiz sovuqliklarga, toshloq qirg‘oqlarga surgun qilishdi. U yerda hatto qog‘oz va qalamdan mahrum qilingan pallada ham, she’r bitishdan to‘xtamadi. Aynan o‘sha yerda u o‘ziga xiyonat qilgan, Toshkentdaligida paltosini so‘rab borgan singlisi Rohatxonga eshik ochmay, “Xalq dushmanining singlisi bilan gaplashmayman!” deya haydagan sobiq do‘sti Ibrohim Nazir (Naziriy) bilan bir lagerda uchrashib qoldi (N. Rashidova, “Usmon Nosir: Men hayotga qaytishim kerak...” maqolasi va N. Karimov tadqiqotlari asosida). Shoirning buyukligi shundaki, u barcha xiyonatlarni mardlarcha kechirdi, biroq safdoshlarining bu kabi sotqinligi uning ruhini Sibir muzidan-da qattiqroq jarohatlagan edi.
Mantiqsiz ayblov va “jallod”ga maktub
Usmon Nosir nima uchun qamalganini oxirigacha anglay olmadi. U o‘zini millatning, vatanning fidoyisi deb bilar, hatto qamoqning zax yerto‘lasida ham adolatga ishonardi. Uning Stalin nomiga yozgan maktublari naqadar fojiali: “Men hali yoshman, menda ayb yo‘q... Men xalqimga hali ko‘p xizmat qilishim kerak!”
Shoir o‘zini qamayotgan tizimga, o‘zini o‘ldirayotgan “dohiy”ga najot so‘rab xat yozar ekan, bu o‘sha davr ziyolilarining eng katta va achchiq fojiasi edi. Ular jallodini qutqaruvchi deb bildi. Uning Magadan lageridagi azoblari esa har qanday tasavvurdan tashqari edi. Uni eng og‘ir ishlarga — tosh tashishga, o‘rmon kesishga jo‘natishdi. Qo‘llari shishib, barmoqlari qonab ketsa-da, u tilla topsa bo‘ladigan daryo qirg‘oqlarida, qor ustida tayoqcha bilan she’r bitardi. Uning uchun yozish — nafas olishdek gap.
Ayrim manbalarda Usmon Nosir lagerda ham o‘zbek mahbuslari uchun she’riy maktublar bitib bergani aytiladi. Uning tishlari to‘kilib, sochlari oqarib ketgan, 30 yoshli yigit 70 yoshli cholga aylangan bo‘lsa-da, ko‘zlaridagi o‘sha “chaqmoq” so‘nmagan edi.
U hatto qog‘oz topolmaganidan chekish uchun beriladigan qog‘oz parchalari (moxorka) ustiga dostonlar yozgan. Bu qo‘lyozmalarning aksariyati lager ma’murlari tomonidan pechlarda yoqib yuborilgan. Bizgacha esa u davrdan azoblarning ovozalarigina yetib kelgan.
1941-yilda og‘ir xasta va majruh holda Usmon Nosir Kemerovo viloyatidagi mudhish Siblag (Sibir mehnat-tuzatuv lagerlari) tizimiga qarashli Mariinsk lageriga olib kelindi. 1943-yil 23-iyun kuni vrach Bulskiy boshchiligidagi komissiya shoirning so‘nggi suratini hujjatga muhrladi: “Yuzi za’faron, ko‘z xalqoblari osilgan, yog‘ qatlami deyarli yo‘qolgan, mushaklari qovjiragan…Tashxis: davolab bo‘lmaydigan og‘ir xastalikka yo‘liqqan. Mehnatga yaroqsiz.”
Shu yilning 13-sentyabrida Siblag rahbariyati shoirning holatini hisobga olib, Kemerovo viloyati sudi raisiga xat yo‘llab, uni ozod qilishni so‘radi. Biroq rais 9-dekabrda bu so‘nggi umid ustiga qonli chiziq tortdi: “Terroristik tashkilot qatnashchisi sifatida qamalgani uchun ozod qilinishi mumkin emas.”
Nomsiz qabr va mangu chiroq
1944-yil. Sibirning qahraton qishi. Magadan chekkasidagi nomsiz qabrlardan biriga o‘zbek she’riyatining “chaqmog‘i” — 32 yoshli Usmon Nosir qo‘yiladi. Uni mahalliy aholi vakili Anatoliy Sirota tuproqqa topshiradi. Shoir so‘nggi nafasigacha oqlanishini, ona yurtiga qaytishini kutgan. Biroq uni aybsiz deb topib, oqlash haqidagi xulosaga qo‘l qo‘yishganida, shoirning jonsiz tanasi allaqachon muzlagan tuproq bilan birdamlik kasb etib bo‘lgandi.
Usmon Nosir jismonan mahv etildi, biroq u onasiga va’da qilganidek, millat g‘ururini va onasining ro‘zg‘orini butladi.
“Bog‘im” she’rida yozganidek:
Ming yillardan keyin ham
Unutmas meni bog‘im:
Ishimni hurmat qilur,
Gullardan haykal qurur.
Izohlar
Izoh qoldirish uchun, avval